shokooh  
سرنوشت
گذران عمر
عمر
کتاب خواندنی

هزینه سنگین دست‌اندازی به طبیعت

با طبیعت چه می‌کنیم؟

درباره اینکه انسان امروزی با طبیعت روی این کره خاکی چه می‌کند حرف بسیار و مطالب زیادی گفته، نگاشته و حتی نمایش داده شده است.

سال‌هاست که انسان‌های آزاد و دلسوز در جای جای این کره به اعتراض به آلوده ساختن محیط زیست دست‌ زده‌اند ولی…

اینجانب با توجه به اهمیت موضوع و محیط و مسئولیتی که در این‌باره احساس می‌کنم سعی دارم در این مقاله مقداری هر چند ناچیز ولی مهم از ابعاد اتفاقاتی که در حال انجام است را به تصویر آورم.

امید است که انسان‌های آزاده پیگیری کرده و سرانجام نتیجه دهد و حتماً توجه داشته باشیم که در طبیعت بودن و تفکر داشتن یک راه اصلی و مهم برای شناخت ایزد متعال است.

بخشی از طبیعت کوه‌ها هستند که در اینجا به آن اشاره می‌شود.

***

در حدیث توحید مفضل که حدیثی است بسیار پر محتوا، و بیانگر اسرار آفرینش در جنبه‌های مختلف و به‌منظور شناخت خداوند است، چنین آمده است: «ای مفضّل! به این کوه‌های متراکم از سنگ و خاک نظر کن که بی‌خبران آنها را اموری اضافی و بی‌فایده می‌پندارند در حالی که منافع فراوانی درآنها است.

از جمله اینکه برف‌ها بر‌آن می‌بارد و در قله‌های آن برای نیازمندان ذخیره می‌شود و تدریجاً ذوب می‌شود و چشمه‌های پرآب جاری می‌شود، و از به هم پیوستن آنها به یکدیگر نهرهای عظیم تشکیل می‌شود. انواع گیاهان و مواد داروئی که در صحراها نمی‌روید برکوه‌ها می‌روید.

در کوه‌ها، غارها و پناهگاه‌هایی برای حیوانات وحشی وجود دارد و نیز در کوه‌ها می‌توان دژها و قلعه‌های محکم برای مقابله با دشمنان ساخت.

به‌علاوه از کوه‌ها سنگ‌هایی تراشیده می‌شود که برای ساختمان‌ها و سنگ آسیاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. در کوه‌ها معادن انواع فلزات گرانبها قرار دارد و در آنها فوائد فراوان دیگری است که هیچ کس آن را نمی‌داند جز خداوندی که آنها را در علم خود مقدّر فرموده است.

پوسته خارجی یا لایه خارجی زمین سرد است ولی خیلی محکم و سخت نیست عمدتاً از صفحات یا صخره‌های بسیار بزرگی که مرتب روی هم می‌غلطند تشکیل شده است. وقتی دو صفحه مقابل یکدیگر و روی هم بغلطد و یا روی هم سوار شوند، در یک قسمت بلندی ایجاد می‌شود و بدین ترتیب می‌توان تصور کرد که بلندی‌ها و کوه‌ها طی میلیون‌ها سال ایجاد شده‌اند. اما بشر توجه ندارد که مطلب در قرآن کریم آمده. سوره ۲۷ (النمل) آیه ۸۷: و در آن روز کوه‌ها را بنگری و جامد و ساکن تصور کنی. در صورتی‌که مانند ابر در حرکتند. صنع خداست که هر چیزی را در کمال اتقان و استحکام ساخته است که علم کامل او به همه افعال شما خلایق محیط است. باید گفت متاسفانه فواید اصلی این نعمت خدادادی نادیده گرفته شده و فقط به استفاده‌های سطحی در عین حال مخرب توجه می‌شود.

استخراج سنگ از کوه‌ها

شاید بهتر باشد بگوییم که علت استخراج سنگ از کوه‌ها به‌دلیل اهمیت استفاده سنگ در ساختمان است زیرا، سنگ یکی از ابتدایی‌ترین مصالح ساختمانی است که انسان برای ساختن ابزار و پناهگاه‌ها و رفع نیاز خود استفاده کرده است.

دوره‌های کهن سنگی و پارینه سنگی نشان‌دهنده دوره‌هایی است که در آن کاربرد سنگ برفلز و دیگر مصالح مقدم است. آثار خانه‌هایی از سنگ چیده شده در شمال ایران متعلق به ۷ هزار سال پیش موجود است. در ساختمان‌های سنگی از سنگ لاشه همراه با ملاتهای گچ و آهک استفاده شده است.

چنانچه باید اذعان کرد که اگرچه سنگ به‌علت سنگینی و مشکلات حمل و نقل و استخراج تا حدی جای خود را به مصالحی نظیر آجر داده است اما همچنان اهمیت خود را در ساختمان‌های سنگین و سخت نظیر پل‌ها، تونل‌ها، بهمن‌گیر‌ها، دیوارهای حائل و سنگ چین‌ها و کرسی چینی‌ها و غیره حفظ کرده است. عمده‌ترین سنگ‌هایی که در عملیات ساختمانی در ایران به‌کار می‌روند عبارتند از: گرانیت، سنگ سبز توف کوارتزیت، سنگ آهک تراورتن، مرمر، سرپانتین گرانیت از انواع سنگ‌های آذرین بوده و بسیار سخت و محکم، بادوام، زبر و بسیار جلاپذیر است. ساب زدن و جلاپذیری آن از ساب معمولی و نمای سنگی تا مرحله آینه‌ای امکان‌پذیر است.

اما استخراج سنگ از کوه‌ها بدون مسئله نیست. زیرا علاوه بر اینکه بشر در طبیعت دست برده، بدون در نظر گرفتن نقش اصلی این مخلوق و بدون اینکه تصور کند که در بلندمدت یعنی مثلاً صد سال آینده یا حتی پس از یک میلیون سال دیگر محیط زیست ما چگونه خواهد بود، در خلقت خدا دخالت کرده است.

انسان امروز بدون اینکه از خود سؤال کند که اگر این تخریب‌ها ادامه پیدا کنند وضعیت در آن زمان به چه صورت خواهد بود و آیندگان چه قضاوتی خواهند داشت به تخریب آفریدگار ادامه می‌دهد. این سؤالی است که امروز ما باید از خود بپرسیم، چون در مقابل آیندگان مسئول هستیم، ضمن اینکه در حال حاضر هم مزد خود را نقداً می‌گیریم. یعنی به صورت مصرف آزبست.

هنگام استخراج سنگ از معدن و یا اره‌کشی در کارخانه، ماده‌ای که بسیار خطرناک است و ذیلاً به آن می‌پردازیم تولید شده و در هوا پراکنده می‌شود و بدین ترتیب محیط را آلوده می‌سازد و ما هم بدون اینکه آن را ببینیم و بشناسیم به او خوش آمد می‌گوییم. البته در این میان بقیه مخلوقات هم بی‌نصیب نمی‌مانند.

آزبست و مضرات آن

حدود ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در فنلاند از آزبست برای ساخت ظروف گلی استفاده می‌شده است و در مقیاس محدود از حدود ۲۰۰۰ سال قبل استفاده از آزبست برای تهیه لباس مرسوم بوده است.

هرودوت (۴۵۰ سال قبل از میلاد) نقل می‌کند که چگونه رومی‌ها مردگان خود را قبل از سوزاندن درون پارچه‌های بافته شده از آزبست می‌پیچیدند تا بهتر بتوانند خاکستر مرده خود را جمع‌آوری کنند و این ماده را «آمیانتاژ» یعنی خلل ناپذیر، پلید نشدنی و فسادناپذیر می‌نامیدند، حتی نام آزبست از زبان یونانی اخذ شده است که به معنی نابود نشدنی است.

نخستین بار در ۳۰۰ سال قبل از میلاد، تئوفراستوس که از شاگردان ارسطو بود در کتاب خود به نام (درباره سنگ‌ها) به ماده بدون نامی، شبیه چوب پوسیده که در اثر اختلاط با نفت می‌سوزد، بدون آنکه آسیبی ببیند اشاره کرده است که بعدها این ماده آزبست نام گرفت.

در سال ۱۸۲۰ یک دانشمند ایتالیایی، برای نخستین بار لباس ضد آتش را با استفاده از الیاف آزبست تولید کرد. در اوایل قرن بیستم، یک مهندس اتریشی به نام لودویک هاچک از ترکیب الیاف این ماده با سیمان، موفق به اختراع سیمان نسوز شد، که با استقبال جهانی روبرو شد.

با وجودی‌که تاریخ استفاده از آزبست و بیماری‌های ناشی از آن تقریباً همزمان و متقارن بوده است اما شناسایی اولین مورد بیماری آزبستوس که عامل آن الیاف آزبست است یکصد سال پیش در انگلستان بوده است.

الیاف آزبست می‌تواند به ذرات بسیار ریز و غیرقابل رویتی تبدیل شود، این ذرات نامرئی که قطر آن‌ها کمتر از ۵/۰ میکرون است (میکرون یعنی یک هزارم میلیمتر)، در هنگام تنفس به اعماق شش نفوذ می‌کنند و برای همیشه در آن‌جا می‌مانند. با گذشت زمان این ذرات براثر تحریکات مداوم خود می‌توانند سبب بیماری‌های آزبستوس (Asbestosis)، سرطان ریه یا بیماری مزوتلیوما (Mesothelioma) شوند که همه آن‌ها در نهایت به مرگ منتهی می‌شوند.

الیاف آزبست توسط استخراج آزبست از معدن، استخراج سنگ از معدن سنگ، اره‌کشی سنگ، عملیات تخریب ساختمان‌هایی که در عایق‌سازی آنها از آزبست استفاده شده، و به‌طور کلی تخریب هر فرآورده‌ آزبست‌دار به محیط زیست وارد می‌شوند. در شهرهای بزرگ یکی از مهم‌ترین راه‌های ورود آزبست به هوا از طریق لنت ترمز و کلاچ خودروها است.

ممنوعیت استفاده از آزبست

مصرف آزبست از حدود سال ۱۹۸۰ میلادی در کشورهای صنعتی جهان به شدت کاهش پیدا کرده است. این در حالی‌ است که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه مصرف آن در حال افزایش است.

طبق مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست در دوم مرداد ۱۳۷۹، مصرف آزبست در ایران از اول مرداد ۱۳۸۶ یعنی ۷ سال بعد ممنوع شد.

براساس آمارها، ایران طی ۵ دهه گذشته مصرف آزبست خود را از حدود ۲۰-۱۰ هزار تن به ۶۰-۵۵ هزار تن در سال افزایش داده یعنی مصرف خود را حدوداً چهار برابر کرده است. حدود ۹۰ درصد از آزبست وارداتی در محصولات سیمانی مانند لوله و ورق بکار گرفته می‌شود و حدود ۹-۷ درصد از آن در صنعت تولید لنت ترمز و کلاچ استفاده می‌شود. درصد بسیار جزئی از آزبست وارداتی در مواردی چون تولید عایق حرارتی، واشرسازی و محصولات حاوی آزبست مصرف می‌شود. فعالیت‌هایی که در سال‌های اخیر برای مقابله با مصرف آزبست در آسیا و ایران انجام شده موفقیت چشمگیری به همراه نداشته است. علیرغم تعیین حد مجاز مواجهه با آزبست در محیط کار، در بسیاری از کارخانجات مصرف‌کننده آزبست سطح تماس کارگران چندین برابر میزان مجاز است.

تولید محصولات آزبست سیمان در ایران به سال ۱۹۵۸ باز می‌گردد که کارخانه‌ای در تهران آغاز به کار کرد و مهمترین محصول آن ورقه‌های موج دار آزبست سیمان بود. این کارخانه که «ایرانیت» نام داشت از این نام برای محصول خود استفاده کرد و ورقه‌های آزبست موج‌دار از آن پس در ایران، ایرانیت نام گرفت. البته ظاهراً دستورالعملی وجود دارد که توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست در سال ۲۰۰۰ وضع شده که طبق آن به صنایع مصرف‌کننده آزبست فرصت داده شده تا ظرف مدت ۷ سال مصرف آزبست را قطع کرده و از مواد دیگر به‌جای آزبست در تولیدات خود استفاده کنند. البته با وجود اینکه مهلت تعیین شده پایان یافته هیچ یک از صنایع مصرف‌کننده آزبست اقدام جدی در این خصوص انجام نداده‌اند. همچنین این دستورالعمل تأکید می‌کند که احداث هر واحد صنعتی که از آزبست در تولیدات خود استفاده کنند ممنوع است.

درآمدها در معادن سنگ

براساس اطلاعاتی که در یک بررسی اقتصادی و برآورد هزینه‌ها و درآمدها در سال ۱۳۸۳ به‌دست آمده به‌نظر می‌رسد کار در معادن سنگ ارزش افزوده بسیار بالایی باشد. بالاتر از تمامی صنایع دیگر به‌طوری که در مقابل حدود سی‌هزار تومان هزینه برای هر مترمکعب، قیمت فروش آن حدود سیصدهزار تومان در این سال بوده است، یعنی ارزش افزوده ده برابر و این در هیچ صنعتی ممکن نیست.

پایان

یک مقاله دیگر

درهمین زمینه درج مقاله‌ای از سید حسن بنی‌الحسینی هم خالی از لطف نیست.

نطنز در دامان بلندترین قله ارتفاعات مرکزی کشور جاخوش کرده است و به‌دلیل برخورداری از طبیعتی جذاب و هوایی دلپذیر در اغلب فصول سال به ویژه تابستان و ایام تعطیلات پذیرای خیل مسافرانی است که برای بهره‌گیری از این نعمت‌های خدادادی به خطه نطنز سفر می‌کنند.

مناطق ییلاقی شهرستان نطنز در دامنه‌های کرکس قرار دارند و وجود بیشه‌زارها و چشمه‌ سارهای فراوان در کنار دهکده‌های کوچک و بزرگ که برخی از آنها قدمتی به عمر تاریخ دارند، شگفتی تاریخ و طبیعت را در این منطقه به نمایش گذاشته است. اما متأسفانه در سال‌های اخیر به سبب بهره‌برداری بی‌رویه از معادن در مناطق کوهستانی نطنز چرخه زیست طبیعی در این مناطق به خطر افتاده است. مته‌های بزرگ الماس با کمک ابزارهای مدرن، تخته سنگ‌های خاکستری را تکه تکه می‌کنند تا حمل آنها به کارخانه‌های سنگبری آسانتر باشد و حالا به جای نغمه‌سرایی پرندگان در عرصه کوهستان، باید صدای گوشخراش تریلرهای سنگین را تحمل کنیم که زیباترین صخره‌های طبیعت را تکه‌تکه می‌برند تا متاع آنها در واحدهای پیشرفته سنگبری به قطعات کوچکتری تبدیل شده و زینت بخش برج و باروی شهرها شود.

دیگر در کنار صخره‌های ساکت و پرصلابت کرکس جایی نیست تا بچه سموری آرام بگیرد و سنجاب‌های بازیگوش با خیال راحت به جست‌وخیز بپردازند.

روایت تلخ کوهستان‌های روستای «اوره» که تا مرکز شهر چند کیلومتر بیشتر فاصله ندارد و چون کارت پستالی که بلندترین قله فلات مرکزی ایران را در کادر خود جای داده می‌تواند در بسیاری از روستاهای دیگر اتفاق افتاده باشد و اگر روند این تخریب ادامه یابد در دراز مدت چرخه زیست طبیعی این روستاها را به خطر می‌اندازد. اگر قبول کنیم که وجود تخته سنگ‌های چند صدهزار کیلویی موجود در کوهستان در طول ده‌ها هزار سال به‌عنوان مهمترین عامل پیشگیری از سیلاب‌های ویرانگر عمل می‌کرده‌اند. بخوبی درمی‌یابیم که فقدان این نعمت‌های ارزشمند تا چه حد می‌تواند مناطق‌آباد و مسکونی زیردست خود را از گزند سیلاب‌ها مصون دارد.

از سوی دیگر پژوهشگران و دانشمندان علوم طبیعی و زیست شناسی برنامه‌های جلوگیری از فرسایش تدریجی طبیعت از جمله جنگل و زمین را در دستور کار خود قرار داده و نسبت به احیا و حفاظت از این نعمت‌های خدادادی اقدام کرده‌اند چرا که یقین دارند استمرار چنین فرسایشی در درازمدت سیاره سبز منظومه شمسی را تهدید خواهد کرد.

در حالی‌که سالیانه میلیارد‌ها ریال در مناطق بیابانی و کویری نطنز و کاشان و اردستان صرف درختکاری، مالچ پاشی و ایجاد فضای سبز و پروژه‌هایی از این دست می‌شود، متاسفانه در دامنه‌ها و ارتفاعات این منطقه بخش عمده‌ای از طبیعت سرسبز و زیبا از بین می‌رود، بدون آن‌که جایگزین داشته باشد.

چه باید کرد؟

واقعیت این است که هم اکنون جمع بی‌شماری در معادن سنگ و صنایع جنبی آن فعالیت دارند و از این راه خانواده‌های بسیاری امرار معاش می‌کنند، به این دلیل سیاستگذاری در راستای پیشگیری از تخریب کوهستان‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که به این قشر لطمه‌ای وارد نشود، براین اساس پیشنهاد می‌شود:

۱- از ادامه فعالیت تمام معادنی که در چشم انداز طبیعی شهرها و روستاها قراردارند، جلوگیری شود.
۲- معادن جدید سنگ الزاماً در نقاطی دور از مناطق مسکونی و غیرمشجر شناسایی و مکان‌یابی شود تا به موقعیت طبیعی مناطقی که مشرف به شهرها و روستاها هستند، آسیبی وارد نشود و رفت و آمد ماشین آلات سنگین برای اکتشاف و حمل سنگ مزاحمتی برای ساکنان مناطق مسکونی ایجاد نکند.

۳- براساس طرحی زمان‌بندی شده و رعایت جوانب امر، شاغلان در این صنایع با حمایت دولت به‌سمت سرمایه‌گذاری در بخش‌های دیگری هدایت شوند و تسهیلات لازم در اختیار آنها قرار گیرد.

مضرات معادن سنگ

تصور می‌کنیم که چند صد سال استخراج این سنگ‌ها ادامه دارد، دیگر کوهی وجود نخواهد داشت و بنابراین جدا از اینکه اتفاقاتی از قبیل زلزله و یا اموری که مربوط می‌شود به نقش کوه‌ها در طبیعت ممکن است اتفاق بیافتد، دیگر برفی و بارانی نخواهد بارید و در نتیجه زندگی غیرممکن خواهد شد و اگر بگوییم پس از چند و یا چندین سال این استخراج‌ها متوقف خواهند شد. بنابراین ضمن دست کاری طبیعت آن را زشت و ناقص کرده‌ایم.

همان گونه که ذکر شد، ذرات بسیار ریز آزبست در هوا پراکنده می‌شوند و موجب بروز امراض مختلف ریوی شده که خود کم بلایی نیست.

علاوه برایجاد آلودگی‌های مختلف مثل آلودگی‌های صوتی، بروز انواع بیماری های عصبی و غیره را نمی‌توان نادیده گرفت و فقط گرد و غبار ایجاد شده بر روی برگ‌ها و گیاهان، انسان و حیوانات را بی‌نصیب نمی‌گذارد.

منابع:
۱- کنفرانس مهندسی معدن ایران – دانشگاه تربیت مدرس ۱۲-۱۴ بهمن ۱۳۸۳
۲- اینترنت (گوگل – ویکی پدیا)
۳- Internet
– Die Wunder des Quran.com
– Lange, Lange vor unserer Zeit.
– Kindernetz
– Wie Sind die Berge entstanden
– Wikipedia

منبع: سایت روزنامه اطلاعات    شماره ۲۵۳۶۱      ettelaat.com

نوشته: مهندس سید محمد تقی بنی‌‌ الحسینی

///////////////////

نظرات

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *