shokooh  
سرنوشت
گذران عمر
عمر
کتاب خواندنی

ذخایر و پتانسیلهای عمده آزبست در ایران

ذخیره قطعی آزبست کشور در سال ۱۳۸۰ برابر ۲۰ میلیون تن گزارش شده است . تنها معدن فعال آزبست کشور، معدن حاجات نهبندان می باشد . تنها کارخانه فرآوری آزبست در ایران هم، کارخانه فرآوری حاجات می‌باشد . میزان استخراج سالیانه آزبست در کشور از معدن حاجات ۱۰۰ تن در سال گزارش شده است .

در ایران آزبست در دو منطقه به طور عمده وجود دارد :
•منطقه حاجات نهبندان :
منطقه حاجات جزء بخش نهبندان از توابع شهرستان بیرجند و جنوبی ترین بخش استان خراسان است . این منطقه در حدود ۴۰ کیلومتری مرز افغانستان و ۵۵ کیلومتری شرق نهبندان قرار دارد .
حاجات نهبندان منطقه ای به وسعت ۳ کیلومتر مربع می باشد .در این منطقه سنگهای اولترابازیک سرپانتیتی شده که عموماً حاوی ترکیب پریدوتیتی می باشند ، رخنمون دارند که جزیی از مجموعه افیولیتی نهبندان را شامل می شود . مجموعه افیولیتی ۲۵ کیلومتر طول و ۵ کیلومتر عرض و دارای امتداد شمال غرب – جنوب شرق می باشد و معدن حاجات جزیی از این منطقه محسوب می شود و دارای وسعتی در حدود ۳ کیلومتر مربع می باشد .
سنگ های تشکیل دهنده این منطقه شامل:
پریدوتیت های پیروکسن دار مانند هارزبورژیت و ورلیت ، پریدوتیت هایی که فقط حاوی اولیوین هستند ، رسوبات آتشفشانی – توف های دیابازی ، اسپیلیت های دارای منشأ دریایی و توف های سوزنی شکل .
مهمترین عوامل تشکیل آزبست در این ناحیه را می توان در ارتباط با پدیده های دگرگونی و متاسوماتیسم همراه با عوامل دینامیکی رخ داده در منطقه دانست . مطالعه دقیق زمین شناسی نشان می دهد که پدیده سرپانتینی شدن در سنگهای هارزبورژیتی از عوامل مهم تشکیل کانسار است که طی دو مرحله رخ داده است . در مرحله اول پدیده سرپانتینی شدن در یک شرایط آرام و استاتیک انجام شده و هیچگونه تغییر مکانی در سنگهای میزبان رخ نداده است و کانیهای الیوین و پیروکسن تبدیل به کانیهای باستیت و لیزاردیت شده است .
در مرحله دوم با فاز دینامیکی و تغییر شکل همراه بوده و ضمن ایجاد و توسعه یک سری درز و شکاف پدیده سرپانتینی شدن مجددا فعال شده و آزبست از نوع کریزوتیل با توسعه شکستگیها بطور همزمان در لابلای سیستم درزها و شکافها جایگزین شده است .
نفوذ توده های اسیدی از نوع دیوریت و تونالیت عامل کمکی در جهت فراهم نمودن شرایط فیزیکی شیمیایی مناسب جهت کانه سازی آزبست شده است .
منطقه حاجات به سه بخش شمالی و مرکزی و جنوبی تقسیم می شود.
از اکتشاف نیمه تفصیلی در بخش جنوب معدن پنبه نسوز حاجات نتیجه گیری زیر حاصل شده است :
عملیات اکتشاف بخش هایی از منطقه به وسعت ۵/۱ کیلومتر مربع شامل شده که طی بررسیهای به عمل آمده ، مناطق کانی سازی شده عمدتا سه بخش یکی در غرب و شمال غرب محدوده و دیگر در ناحیه مرکزی و شرق و بخش سوم در شمال محدوده واقع گردیده است .حداکثر عیار اندازه گیری شده در این مناطق ۷۴/۱۱% می باشد که اظهار نظر در مورد عیار واقعی در این مرحله عملی نمی باشد .
الیاف آزبست در منطقه از نظر کیفی استاندارد و با توجه به جدول عمدتا در زیر گروه (Z5) و گروه ۶ شامل زیر گروههای f6 و d6 رده بندی می شود و طبق برآوردهای آزمایشگاهی الیاف در گروه ۷ و زیر گروههایD 7 و R7 جای می گیرند که براساس آزبست محدوده مورد اکتشاف عمدتا جهت مصارف سیمان آزبستی کاربرد دارد .
ذخایر اقتصادی آزبست تنها در سنگهایی که شکستگیها توسعه بیشتری داشتند ، تمرکز یافته است و در سایر سنگها الیاف کریزوتیل به شکل سوزنهای خیلی ریز در حد ۱۰۰ تا ۳۰۰ میکرون بوده که ارزش اقتصادی ندارد .
براساس محاسبات انجام شده میزان آزبست با توجه به روشهای مختلف محاسباتی بیشتر از ۳۳۰ هزار تن برآورد می شود و به طور کلی بنابر شواهد صحرایی و آزمایشگاهی ذخایر ارزنده ای از کانسار آزبست در محدوده مورد مطالعه وجود دارد که برآورد دقیقتر میزان ذخیره و کیفیت کانسار در پایان اکتشاف نیمه تفضیلی امکان پذیر خواهد بود .
مساحت کل منطقه پرعیار حاجات ۹۸ هکتار برآورد گردیده است و این ناحیه را به سه منطقه شمالی و مرکزی و جنوبی تقسیم می شود .
منطقه شمالی :
به طور ۱۲۰۰ متر و عرض متوسط ۲۰۰ متر می باشد . عیار نظری آن ۳۴/۳ درصد و بیشترین عیار اندازه گیری این منطقه ۲۴/۸ درصد می باشد . مساحت تقریبی منطقه ۲۴ هکتار می باشد .
منطقه مرکزی :
این منطقه به وسعت ۴۵ هکتار می باشد و عیار توسط آن۳۷/۳ درصد و بیشترین عیار منطقه ۶/۱۲ درصد می باشد .
منطقه جنوبی :
این منطقه در جنوب معدن اصلی قراردارد و دارای عیار متوسط ۳۲/۲ درصد و وسعت ۲۹ هکتار می باشد.
بخش شمالی بخش مرکزی
میزان ذخیره احتمالی ۲۰ ۵۰
( میلیون تن )

میزان ذخیره قطعی ـ ۱۷
( میلیون تن )

میزان الیاف آزبست ـ ۵۶۲
( میلیون تن )

الیاف آزبست قابل استحصال ـ ۴۲۰
( میلیون تن )

•منطقه اسفندقه :
در این منطقه سنگهای مافیک و اولترامافیک دوران پالئوزوئیک رخنمون دارند که قسمت اولترامافیک آن تناوبی از دونیت و هارزبورژیت و قسمت مافیک آن گابروهای لایه ای می باشند .
مناسب ترین شرایط برای تشکیل آزبست ، سنگ مادر پریدوتیتی است که دارای ۷۵ % الیوین و ۲۵ % پیروکسن بوده و میزان سرپانتینی شدن آن در حدود ۴۵ % است .
ازمعادن غیر فعال آزبست در ایران می‌توان به معدن پنبه کوهی مشهد، معدن رباط زنگیچه و معدن چهار چشمه (گل ختمی) اشاره نمود.

•کانسار دو برار ( پلنگ ساز )
این کانسار در ۲۳۰ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان بیرجند و ۴۵ کیلومتری شرق شهرستان نهبندان واقع است .
در این منطقه سه بلوک کانی سازی شده تشخیص داده شده است . پرعیارترین قسمت در بلوک یک تشخیص داده شده که دارای الیاف بلند و منظم به صورت استوک ورک می باشد . بلوک دو نیز دارای عیار خوب ولی بلوک سه دارای عیار پایین می باشد . محدوده کانسار را مجموعه افیولیتی و اولترابازیک که بیشتر از هارزبورژیت و دونیت تشکیل شده که این سنگها به مقدار زیاد در بلوک یک سرپانتینیزه شده است و در اثر فشارهای تکتونیزه شده و در درزها و شکافهای آن الیاف های آزبست به عرض ۱ تا ۱۱ میلیمتر جایگزین شده است .
آزبست آن از نوع کریزوتیل با طول متوسط ۶-۲ میلیمتر و حداکثر ۱۱ میلیمتر می باشد و عدسی شماره یک ذخیره این کانسار بالغ بر ۲۵ میلیون تن با عیار متوسط ۷/۲ محاسبه وگزارش شده است و از نظر درجه بندی آزبست در کلاس ۶ و ۵ قرار دارد .
عدسی شماره دو این کانسار که اکتشاف اولیه بر روی آن صورت گرفته از نظر پتروژنز سنگهای میزبان مشابه عدسی یک است و به عنوان پتانسیل های مناسب آزبست در ایران می توان در نظر گرفت.

•ذخیره باغ برج کرمان
منطقه باغ برج در ۵۰ کیلومتری شمال شرق دولت آباد بافت و ۲۵ کیلومتری جنوب غرب اسفندقه قرار دارد .
این منطقه در زون سنندج‌- سیرجان قرار دارد و از نظر واحدهای زمین ساختی در زون آمیزه رنگین سیاه کوه قرار گرفته و دارای سنگهای بازیک و اولترابازیک نظیر دونیت ، پیروکسنیت ، هارزبورژیت و گابرو می باشد . کانسار آزبست در سنگهای دگرگون شده اولترابازیک قرار دارد .
آزبست آن از نوع کریزوتیل است و دارای قابلیت انعطاف خوبی می باشد . طول الیاف از ۵/۰ تا ۱۲ میلیمتر متغیر است و اکثرا دارای طول ۳ تا ۷ میلیمتر می باشند . مقدار آزبست در سنگها گاهی به ۱۵ درصد می رسد .
آزبستهای گروه آمفیبول از نوع کروسیدولیت پهن در معدن صوغان و دره بید در شکافهای سرپانتین حاصل از هارزبورژیتها و دونیتها همراه با منیزیت به صورت لکه های کوچک دارای الیاف بلور و قابلیت انعطاف خیلی خوب ولی به مقدار بسیار ناچیز تشکیل شده است .

•کانسار چاه کلنتی
این کانسار در ۶۷ کیلومتری شرق نهبندان و ۲۳۰ کیلومتری جنوب شرق بیرجند و در فاصله ۱۲ کیلومتری جنوب شرق کانسار دو برار واقع است .
از نظر زمین شناسی این کانسار در کمربند افیولیتی قرار گرفته و سنگهای منطقه مشابه کانسار دو برار شامل سنگهای اولترابازیک ، دونیت ، هارزبورژیت و سنگهای دولومیتی می باشد . در بخش کانی سازی شده کانسار که به عنوان عدسی اصلی مطرح است الیاف کریزوتیل به صورت منظم و استوک ورک در سنگهای هارزبورژیتی قرار دارد . درجه سرپانتینی شدن این سنگها متوسط می باشد .

•کانسار چاه کلوتک
این کانسار در ۱۷ کیلومتری شرق کانسار دوبرار و ۲۳۵ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند و ۷۰ کیلومتری شرق نهبندان قرار دارد.
این کانسار در کمربند افیولیتی که در راستای شمال غرب و جنوب شرق قرار دارد واقع است و از نظر سنگ شناسی مشابه کانسار چاه کلنتی می باشد و الیاف کریزوتیل در درز و شکافهای سنگهای هارزبورژیت و پریدوتیت که سرپانتینی شده اند قرار دارد .
الیاف کریزوتیل این منطقه به رنگ سفید و حداکثر طول ۶ میلیمتر را دارا می باشند . ذخیره کانسار در عمق ۵۰ متری حدود ۸ میلیون تن با عیار متوسط ۵/۳ درصد و دارای الیافی با درجه بندی درکلاس ۶ و ۷ برآورد شده است .

•کانسار تخت سلیمان
این کانسار در ۶۵ کیلومتری جنوب کانسار چاه کلوتک و ۳۰۰ کیلومتری جنوب شرق بیرجند قرار دارد . گسترش این کانسار حدود ۴ کیلومتر می باشد و کانی آزبست آن از نوع کریزوتیل می باشد . سنگهای منطقه شامل پریدوتیت می باشد که به شدت سرپانتینی شده و فعالیت تکتونیکی باعث خردشدگی در منطقه گردیده است . این کانسار در بخش جنوبی کمربند افیولیتی قرار گرفته است .

•کانسار چاه زرد
این کانسار در ۱۵ کیلومتری جنوب نهبندان و ۴۴کیلومتری شرق حاجات قرار دارد . این کانسار در یک منطقه خشک و بیابانی قرار دارد و طول الیاف آزبست آن حدود ۶-۲ میلیمتر و در سنگهای سرپانتینیزه شده قرار دارد .
کانسار کریزوتیل زاهو
این کانسار در ۱۸۰ کیلومتری جنوب شرق بیرجند قرار دارد و در دو منطقه کانی سازی مشخص میشود . اولی در ۳ کیلومتری جنوب شرق زاهو قرار دارد و دومی در ۵ کیلومتری جنوب شرق زاهو قرار گرفته است .
در منطقه یک گسترش کانی سازی حدود یک کیلومتر با عیار حدود ۲ تا ۳ درصد و حداکثر طول الیاف منطقه ۳ میلیمتر می باشد . در منطقه دوم گسترش کانی سازی کمتر است ولی طول الیاف به دلیل سرپانتینی شدن کامل سنگها بلندتر از منطقه اول و حداکثر ۵ میلیمتر می باشد .

•کانسار کریزوتیل شیر کوهک
این کانسار در ۲ کیلومتری معدن منیزیت شیر کوهک و در شمال شرقی نهبندان قرار دارد . سنگهای این منطقه شامل سنگهای اولترابازیک می باشند که به شدت سرپانتینی شده است . طول الیاف آزبست حداکثر ۶ میلیمتر و عیار آن برای الیاف درجه ۶ مناسب می باشد .

•کانسار کریزوتیل حیدر آباد نهبندان
این کانسار درنزدیکی معدن گل سفید حیدرآباد و ۲۰ کیلومتری جنوب شرق حیدرآباد نهبندان در یک منطقه کویری و خشک قرار دارد . طول الیاف کریزوتیل حداکثر به ۵ میلیمتر و عیار سنگ معدن حدود ۱ درصد می باشد . این کانسار به دلیل عیار پایین وفاصله کم رگچه ها ، مناسب برای اکتشاف بیشتر نمی باشد .

•کانسار کریزوتیل چاه پنج سر
این کانسار در جنوب شرقی بیرجند قراردارد و سنگ میزبان این کانسار هارزبورژیت است که هر ۳۰ تا ۴۰ درصد سرپانتینی شده است . عیار سنگ معدن ۵/۱ درصد و طول الیاف های آزبست حداکثر ۴ میلیمتر و به صورت الیاف نواری می باشد .
•اندیس کریزوتیل کمربند افیولیتی خمرود – شهر بابک :
این ناحیه در کمربند افیولیتی خمرود و شهر بابک قرار دارد و در امتداد گسل نایین – بافت رخنمون دارد . مطالعه صحرایی و تجزیه شیمیایی سرپانتین ها و خاکهای حاصل از آنها نشان می دهد که ترکیب شیمیایی آنها به آزبست ( کریزوتیل ) نزدیک است . ذخیره منطقه به بیش از ۱۳ میلیون تن می رسد .

•ناحیه ماکو و خوی
در حاشیه نوار مرزی تا ماکو الیاف بلند کریزوتیل به صورت رگه های متفرق درنواحی چنگ تپه و دیگ وردی و خان گلی دیده شده است و در آبادی علو خوی به صورت استوک و ورک و عیار پایین یک درصد و الیاف کوتاه دیده می شود . به طور کلی در این ناحیه ذخیره کم ولی عیار بالا و دارای الیاف بلند می باشند .این منطقه به علت ذخیره کم و یخبندان بودن منطقه در چند ماه از سال غیر اقتصادی می باشد .

•ناحیه بافت کرمان و اسفندیه و حاجی آباد بندرعباس
در این ناحیه آزبست به صورت پراکنده و بلند و یک ذخیره استوک ورکی نزدیک ذخیره پلنگ آباد می باشد و طول الیاف آزبست آن کمتر از ۲ میلیمتر می باشد . ذخیره آزبست در حاجی آباد حاصل از تشکیل آزبست آبی ( کروسیدولیت ) در گنبدهای نمکی می باشد . یکی از توده های آزبست در این منطقه دارای ذخیره خوبی است و امکان بهره برداری از آن وجود دارد ولی بیشتر ذخایر آزبست در این منطقه به صورت پراکنده می باشد .
•ناحیه شمال نایین و انارک
ذخایر موجود در انارک از دیر باز مورد توجه بوده ولی تاکنون مورد اکتشاف جدی قرار نگرفته است .
-از ذخایر دیگر می توان ذخیره سوییک قزوین و ذخیره جدین سبزوار را نام برد .

 

برگرفته از پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور  ngdir.ir

///////////////////

نظرات

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *